Nhìn 上 shàng: một vạch dài làm mặt đất, một nét chỉ lên phía trên. Nhìn 下 xià: nét chỉ xuống phía dưới. Bạn đoán được nghĩa trước cả khi ai giải thích — vì nhiều chữ Hán đầu tiên được **vẽ ra** từ chính thứ nó gọi tên. Bài này kể chữ sinh ra thế nào.
Biết tên sáu cách tạo chữ (lục thư), hiểu kỹ 3 cách đầu
Nhận chữ tượng hình, chỉ sự, hội ý qua ví dụ
Tách được chữ hội ý thành các mảnh có nghĩa
1
Sáu cách làm chữ
Lục thư — và cách đầu tiên: vẽ lại vật.
Người xưa chia cách tạo chữ Hán làm sáu loại, gọi là 六书 liùshū (lục thư — sáu cách làm chữ):
象形xiàngxíng
vẽ lại hình vật — học ở bài nàyHán Việt: tượng hình
指事zhǐshì
thêm dấu chỉ chỗ — học ở bài nàyHán Việt: chỉ sự
会意huìyì
ghép nghĩa các mảnh — học ở bài nàyHán Việt: hội ý
形声xíngshēng
nửa chỉ nghĩa, nửa gợi âm — học ở bài sauHán Việt: hình thanh
转注zhuǎnzhù
chữ cùng gốc giải nghĩa cho nhau — chỉ biết tênHán Việt: chuyển chú
假借jiǎjiè
mượn chữ sẵn có để ghi một từ cùng âm — chỉ biết tênHán Việt: giả tá
Từ
Pinyin
Hán Việt
Nghĩa
Nghe
象形
xiàngxíng
tượng hình
vẽ lại hình vật — học ở bài này
指事
zhǐshì
chỉ sự
thêm dấu chỉ chỗ — học ở bài này
会意
huìyì
hội ý
ghép nghĩa các mảnh — học ở bài này
形声
xíngshēng
hình thanh
nửa chỉ nghĩa, nửa gợi âm — học ở bài sau
转注
zhuǎnzhù
chuyển chú
chữ cùng gốc giải nghĩa cho nhau — chỉ biết tên
假借
jiǎjiè
giả tá
mượn chữ sẵn có để ghi một từ cùng âm — chỉ biết tên
(Các chữ 象, 形, 指, 会, 意, 声, 转, 注, 假, 借 chưa học: tên sáu cách tạo chữ, chỉ đọc.)
Chuyển chú
转注 zhuǎnzhù: hai chữ cùng gốc, cùng nghĩa, dùng để giải nghĩa cho nhau. Đến nay người nghiên cứu còn hiểu khác nhau.
Giả tá
假借 jiǎjiè: một từ chưa có chữ thì mượn tạm một chữ có sẵn đọc giống âm, dần dần chữ mượn mang luôn nghĩa mới.
Tượng hình — vẽ lại vật
Chữ tượng hình là bức tranh nhỏ được vẽ gọn dần qua hàng nghìn năm. 山 shān từng là ba đỉnh núi nhọn; 日 rì từng là một vòng tròn có chấm ở giữa — mặt trời. Viết bằng bút lông lâu dần, nét tròn thành nét vuông.
tranh→dạng cổ→山chữ nay
shān · sơn · núi
đã học
tranh→dạng cổ→日chữ nay
rì · nhật · mặt trời
đã học
tranh→dạng cổ→月chữ nay
yuè · nguyệt · trăng
đã học
tranh→dạng cổ→木chữ nay
mù · mộc · cây
mới
tranh→dạng cổ→人chữ nay
rén · nhân · người
đã học
tranh→dạng cổ→口chữ nay
kǒu · khẩu · miệng
đã học
tranh→dạng cổ→水chữ nay
shuǐ · thủy · nước
đã học
tranh→dạng cổ→雨chữ nay
yǔ · vũ · mưa
đã gặp ở bộ thủ
Dạng cổ ở đây là hình vẽ phỏng theo dạng cổ, không phải bản sao chữ giáp cốt.
Hỏi ngay
Câu 1 / 1
Chữ nào vẽ cái cây có cành và rễ?
2
Chỉ sự và hội ý
Thêm dấu chỉ chỗ, hoặc ghép nghĩa các mảnh. Chạm thẻ để xem mảnh tô màu.
Biển chỉ dẫn trong toà nhà — ở sân bay hay trung tâm thương mại đông khách nước ngoài, cạnh chữ Việt và chữ Anh có nơi có thêm chữ Hán: 上 lên, 下 xuống, 男 nam, 女 nữ (đã học).
01Nhóm 1Tượng hình1 chữ
Cái cây có cành và rễ — đã gặp trong tranh ở Phần 1.
mù
Mộc
cây
Tượng hình: Vẽ lại hình vật thật, rồi đơn giản hoá dần thành nét chữ.
Chi tiếtsố nét
Số nét
4
02Nhóm 2Chỉ sự — thêm dấu chỉ chỗ3 chữ
Có thứ không vẽ được, như "trên", "dưới", "gốc". Người xưa vẽ một vạch làm mốc rồi thêm một dấu chỉ vào chỗ cần nói.
shàng
Thượng
trên, lên
Chỉ sự: Kí hiệu chỉ một ý trừu tượng (số đếm, vị trí) mà không vẽ được thành vật.
Chi tiếtsố nét · lưu ý
Số nét
3
Lưu ý: Nét ở phía trên vạch mặt đất. Ví dụ: 上下 shàngxià — trên dưới.
xià
Hạ
dưới, xuống
Chỉ sự: Kí hiệu chỉ một ý trừu tượng (số đếm, vị trí) mà không vẽ được thành vật.
Chỉ sự: Kí hiệu chỉ một ý trừu tượng (số đếm, vị trí) mà không vẽ được thành vật.
Chi tiếtsố nét · lưu ý
Số nét
5
Lưu ý: 木 (cây) + một vạch ngắn ở gốc cây → gốc. Nghĩa thứ hai: quyển (一本书 yī běn shū — một quyển sách). Ví dụ: 日本 Rìběn — Nhật Bản (gốc mặt trời — nơi mặt trời mọc).
03Nhóm 3Hội ý — ghép nghĩa2 chữ
Ghép hai, ba chữ có nghĩa thành một chữ mới, nghĩa mới sinh ra từ cái "hội" lại. Đã học: 休 xiū (亻 người + 木 cây → người tựa gốc cây nghỉ), 明 míng (日 + 月 → sáng · mẹo nhớ), 林 lín (木 + 木 → rừng).
sēn
Sâm
rừng rậm
木 cây + 木 cây + 木 cây = 森 rừng rậm++=森Sâmrừng rậm
Hội ý: Ghép hai mảnh có nghĩa lại để ra một ý mới.
